Luisterproblemen
Horen, luisteren en begrijpen
Ons brein krijgt dagelijks een grote hoeveelheid informatie te verwerken. Deze informatie bereikt ons via de zintuigen. Uit een enquête onder 500 Nederlanders blijkt dat men het horen als het op één na belangrijkste zintuig beschouwt. Het zien staat op de eerste plaats.
In een gesprek spelen onze oren een essentiële rol bij het begrijpen van mondelinge taal. Het spraakgeluid komt hier namelijk binnen. Vervolgens analyseert ons brein vliegensvlug deze aaneenschakeling van korte, hoge en lage, harde en zachte geluiden. Zo herkennen we deze geluidenstroom als een reeks klanken, die weer woorden en zinnen vormen. Gelukkig verloopt het verstaan automatisch en hebben we meestal aan een half woord genoeg.
4,2 miljoen woorden
Als de weerman op TV het bijvoorbeeld heeft over ´Overd.g dr..g, maar ´s av.nds hier en daar een …´ en je mist een aantal klanken door de achtergrondgeluiden in de kamer, kunnen we de gemiste spraakklanken moeiteloos invullen. Dit komt doordat we niet alleen luisteren met onze oren, maar ook met ons brein. Hierin zit kennis opgeslagen over de eigenschappen van de klanken, woorden en zinnen die bij een bepaalde taal horen. Deze kennis wordt vanaf de geboorte opgebouwd door het luisteren naar de moedertaal; op de leeftijd van 9 maanden heeft een kind al zo´n 4,2 miljoen woorden gehoord, waarvan 300.000 aan hem/haar persoonlijk werden gericht. Vanuit deze kennis vullen we gemiste informatie moeiteloos in.
Dit automatisme verdwijnt als onze oren de basisklanken niet goed kunnen opvangen (bijvoorbeeld bij een gehoorverlies). Of als onze taalkennis niet voldoende is (bijvoorbeeld bij het luisteren naar een vreemde taal).
Luisterproblemen
Luisterproblemen komen vaak voor. Het is echter belangrijk om ze niet te verwarren met motivatieproblemen (niet willen luisteren) en aandachtsproblemen (niet opletten). Wanneer je als luisteraar een boodschap niet goed begrijpt, kan dit vele oorzaken hebben.
Iemand wordt bijvoorbeeld ´Oost-Indisch doof´ genoemd als hij net doet alsof hij niets hoort. Dit is eerder een motivatieprobleem dan een echt luisterprobleem. Ook kan het gebeuren dat het geluid ´het ene oor in, en het andere oor uitgaat´; in dat geval hoort men wel, maar ontbreekt de aandacht om de boodschap bewust te (willen) begrijpen. Dit aandachtsprobleem heeft niet specifiek met ons gehoor te maken, want ook bij het lezen kunnen we onszelf er weleens op betrappen dat we een stuk tekst herhaaldelijk moeten lezen vanwege te weinig aandacht. Echter, structurele aandachtsproblemen (zoals bijvoorbeeld AD(H)D) kunnen wel leiden tot problemen in de communicatie doordat mondelinge informatie niet goed aankomt bij de luisteraar.
Gehoorverlies
Andere luisterproblemen ontstaan door een (tijdelijk) gehoorverlies, zoals bijvoorbeeld bij kinderen met regelmatige middenoorontstekingen. Zij kunnen hierdoor gedurende 2 à 3 maanden last hebben van een gehoorverlies aan één of beide oren.
Een goed gehoor is een belangrijke voorwaarde voor een normale taalontwikkeling. Kinderen met een tijdelijk of permanent gehoorverlies lopen dus risico om een taalachterstand te krijgen. Echter, lang niet alle kinderen met (tijdelijke) gehoorproblemen ontwikkelen een taalachterstand. Hoe komt dat? Ons brein blijkt erg flexibel te zijn en kan een (tijdelijk) gemis aan geluidsinput compenseren. Dit kan bijvoorbeeld door meer aandacht te richten op visuele signalen (liplezen, ondertiteling, plaatjes) en het gebruiken van de taalkennis (´radend luisteren´). We hebben immers aan een half woord vaak genoeg. Als kinderen niet zo gemakkelijk met visuele informatie en taalkennis kunnen omgaan, zullen ze een tijdelijk gehoorverlies niet kunnen compenseren en veel luister- en dus communicatieproblemen ervaren.
Auditief verwerkingsprobleem
Tenslotte kan iemand ook een luisterprobleem hebben ondanks een normale gehoordrempel; je kan dan wel horen, maar niet goed verstaan. Dit wordt ook wel een auditief verwerkingsprobleem genoemd.
Auditieve verwerkingsproblemen leiden tot verstaansproblemen in moeilijke luistersituaties, zoals bijvoorbeeld in een drukke klas, een rumoerig café, of tijdens een gesprek met het geluid van de radio op de achtergrond.
Het belangrijkste kenmerk van auditieve verwerkingsproblemen is, dat de luisterproblemen verminderen zodra het geluid beter van kwaliteit is, zoals in een één-op-één gesprek zonder storende geluiden op de achtergrond.
Half woord
Een luisteraar met een auditief verwerkingsprobleem heeft aan een half woord niet genoeg en heeft dus meer spraakinformatie nodig om de boodschap te verstaan. Net als bij (tijdelijke) gehoorverliezen kan dit problemen opleveren voor de spraak-taalontwikkeling, de ontwikkeling van de communicatieve vaardigheden en de ontwikkeling van het lezen. Door onvoldoende toegang tot de aangeboden taal, kunnen ook problemen ontstaan op andere leergebieden. Kinderen met een gehoorverlies of een auditief verwerkingsprobleem, kunnen in tegenstelling tot andere kinderen, minder informatie oppikken in drukkere situaties (problemen met incidenteel leren). Daardoor kan er ook op andere leergebieden een achterstand ontstaan. Het onvoldoende meekrijgen van de informatie kan ook gevolgen hebben voor de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen.
De logopedist
De logopedist levert een belangrijke bijdrage aan het ontdekken, vaststellen en behandelen van problemen in de luistervaardigheid. Wanneer een kind bijvoorbeeld verwezen wordt omdat het moeite heeft met het begrijpen van mondelinge taal, zal de logopedist allereerst willen vaststellen of er sprake is van een luisterprobleem.
In eerste instantie is het dan belangrijk dat er onderscheid kan worden gemaakt tussen aandachtsproblemen, gehoorverlies en auditieve verwerkingsproblemen.
Door middel van uitgebreid onderzoek op een audiologisch centrum, waaraan de logopedist ook een bijdrage levert, kan een luisterprobleem in kaart worden gebracht. Dit onderzoek bevat onder andere een uitgebreide gehoortest en een spraak-taalonderzoek.
Trainen
Zoals hierboven al werd gezegd: luisterproblemen kunnen nadelige gevolgen hebben voor de ontwikkeling van taal, communicatieve vaardigheden en leren lezen. Door middel van training op deze gebieden kan het kind beter leren omgaan met de luisterproblemen. Enerzijds kunnen de auditieve vaardigheden worden getraind, waaronder het goed kunnen onderscheiden van spraakklanken (bus vs. mus) of het leren invullen van ontbrekende woorddelen (´ik kijk te_visie´).
Anderzijds kunnen ook de compenserende vaardigheden worden getraind, waaronder het vermogen om visuele informatie te gebruiken (liplezen), de taalvaardigheid (woordenschattraining) en strategieën om mondelinge informatie beter te kunnen onthouden (in stukken splitsen, aantekeningen maken)
Tenslotte begeleidt de logopedist ook de omgeving van de luisteraar: de leerkracht krijgt tips voor het duidelijk aanbieden van instructies en het verbeteren van de luistersituatie in de klas, de ouders krijgen aanwijzingen om thuis voor een rustige omgeving te zorgen. Het gebruik van ondersteunende luisterapparatuur (soloapparatuur of FM-apparatuur) in de klassituatie kan een extra hulpmiddel zijn om de geluidskwaliteit van de aangeboden informatie te optimaliseren. Hiermee krijgt het kind betere toegang tot de instructies van de leerkracht.
Wetenschappelijk onderzoek
Er zijn de laatste jaren veel onderzoeken gedaan om het vaststellen van luisterproblemen te verbeteren. Zo bestaan er sinds ongeveer 10 jaar tests waarmee de auditieve verwerking van kinderen en volwassenen in kaart wordt gebracht.
Op dit moment is een landelijk onderzoek gaande, waarmee een nieuwe serie tests wordt genormeerd bij ruim 1500 kinderen van 4-18 jaar. Hiermee kan straks een betrouwbaarder diagnose worden gesteld. Ook is er al veel bekend over de logopedische behandeling en begeleiding van kinderen met luisterproblemen. Adviezen in de schoolsituatie kunnen leerachterstanden en socaal-emotionele problemen helpen voorkomen. Auditieve training kan positieve invloed hebben op de ontwikkeling van het luisteren, het taalbegrip en het leren lezen. Met name het toepassen van auditieve training via computersoftware lijkt hierbij veelbelovend. Alhoewel er nog een tekort is aan specifieke Nederlandstalige trainingsprogramma´s voor kinderen met auditieve verwerkingsproblemen, kunnen logopedisten wel gebruik maken van bestaand oefenmateriaal voor kinderen met taal- en leesproblemen.